Odżywki w sporcie - stymulanty
Autor: doktor Michał Drwięga
Środki stymulujące używane przez sportowców mają na celu zwiększenie czynności serca i poprawę pracy układu oddechowego oraz zwiększenie napięcia mięśniowego. Wykazano, że mogą one w wyraźny sposób poprawić kurczliwość mięśni oraz czas reakcji, co jest pożądane zwłaszcza w trakcie zawodów. Mogą również polepszyć wytrzymałość i hamując apetyt, spowodować spadek wagi. Wielu sportowców podaje również, że czuje po nich przypływ energii i zmniejszenie zmęczenia.
Dostępne na rynku substancje można podzielić na te dostępne bez recepty (np. guarana, kofeina, efedryna, pseudoefedryna, epinefryna, ginseng itd.) i takie, których użycie dozwolone jest jedynie na zlecenie lekarskie (teofilina, salmeterol, metamfetaminy itd.). Niektóre z nich mogą również wchodzić w skład wielu popularnych na rynku leków (np. efedryna wchodząca w skład syropów wykrztuśnych).
Wiele z tych substancji jest zabronionych dla sportowców i znajduje się na liście substancji zakazanych przez WADA (World Anti-Doping Agency—Światowa Organizacja Antydopingowa). Stwierdzenie w próbce pobra¬nej od zawodnika takiej substancji lub jej metabolitu oznacza dopuszczenie się dopingu i jest surowo karane.
Jednym z częstszych składników odżywek stymulujących dla sportowców jest KOFEINA, która od 2005 roku nie jest już substancją zakazaną przez WADA, a jedynie monitorowaną—co oznacza, że można ją przyjmować. Zawsze należy jednak jeszcze dodatkowo sprawdzić, czy dana federacja sportowa nie zabroniła jej użycia (bądź ograniczyła dozwolony poziom we krwi) lub też czy przepisy dotyczące danego wydarzenia sportowego (np. Komitetu Olimpijskiego, w przypadku igrzysk olimpijskich) nie ograniczyły
Kofeina, działając pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy, zmniejsza senność, pobudza czynność oddechową, osłabia poczucie zmęczenia, poprawia refleks oraz zapewnia bardziej efektywne i szybsze kojarzenie. Dodatkowo uwalniając wolne kwasy tłuszczowe, chroni pokłady glikogenu jako źródła energii i dzięki temu potrafi zwiększyć wytrzymałość u niektórych sportowców. Przyjmowanie jednak zbyt dużych dawek kofeiny może mieć niekorzystny efekt, taki jak drażliwość, drżenie, nadmierne pobudzenie. Zazwyczaj pobudza również diurezę, co może przyczyniać się do odwodnienia. U niektórych, podatnych osób, może doprowadzić nawet do arytmii nadkomorowych serca. Guarana jest ziołową postacią kofeiny i posiada wiele zarówno z pozytywnych, jak i negatywnych działań samej kofeiny.
EFEDRYNA jest substancją stymulującą receptory adrenergiczne. Zgodnie z przepisami WADA za doping uznaje się poziom efedryny w moczu większy niż 10 mikrogramów w mililitrze (pseudoefedryna, zgodnie z przepisa¬mi WADA, jest podobnie jak kofeina substancją monitorowaną). Efedryna zwęża naczynia krwionośne, podnosi ciśnienie krwi, rozszerza oskrzela i przyspiesza czynność serca. Kilkukrotne podanie efedryny w takich samych dawkach, w krótkim odstępnie czasu wywołuje zjawisko tachyfilaksji (reakcja na lek jest coraz słabsza, aż w końcu brak jest jakiejkolwiek reakcji). Niekontrolowane przyjmowanie efedryny, może mieć nie tylko negatywny wpływ na wynik sportowy, ale również na zdrowie zawodnika. Powoduje ona bowiem poważne zaburzenia termoregulacji, prowadzące nawet do udaru cieplnego. Opublikowane w 1994 roku przez FDA (Food and Drug Administration) dane mówią nadciśnieniu, udarze, bezsenności, drżeniach, tachykardii, zatrzymaniu krążenia, a nawet śmierci. Również formy ziołowe tej substancji (np. ephedra czy ma huang) są niebezpieczne, to również dlatego, że w tych preparatach zazwyczaj nie jest precyzyjnie określona dawka substancji czynnej.
Jednym z popularniejszych preparatów ziołowych jest GINSENG. pod względem chemicznym podobny do pseudoefedryny. Nie ma naukowych dowodów na to, że ginseng i inne ziołowe stymulanty mają dodatni wpływ na wydolność.
Wpływ AMFETAMINY na wydolność w sporcie nie został jednoznacznie udowodniony. Powoduje ona wzrost ciśnienia krwi, przyspieszenie reakcji na bodźce, zniesienie zmęczenia, przejściowy wzrost koncentracji, bezsenność, hamowanie łaknienia, rozkurcz mięśni gładkich oskrzeli i objawy euforii. Jednym słowem pobudza mechanizm „walcz lub uciekaj". Działania niepożądane jednak ewidentnie tę wydolność obniżają. Powoduje ona bowiem równocześnie hipertermię, splątanie, paranoję, bóle głowy, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, ciężkie arytmie serca, a nawet nagłą śmierć. Niebezpieczeństwo polega również na tym, że jest to w Polsce substancja nielegalna i kupowana na czarnym rynku może być mocno zanieczyszczona i to zanieczyszczona substancjami niebezpiecznymi dla życia. Jest to substancja zakazana w sporcie i kara za pierwsze złapanie na jej używaniu to do dwóch lat zawieszenia w startach.
KREATYNA istnieje w mięśniach jako fosforan kreatyny i jest substratem w produkcji trifosforanu adenozyny (ATP), będącego bezpośrednim źródłem energii dla kurczącego się mięśnia. Odżywki zawierające kreatynę zwiększają ilość zmagazynowanego fosforanu kreatyny, co w efekcie zwiększa zdolność do szybkiej „produkcji" energii oraz jest dodatkowym buforem dla kwasu mlekowego. Wolna kreatyna stymuluje syntezę białek i powoduje retencję wody w organizmie. Zwiększa się więc masa ciała i siła mięśniowa. Pomimo pewnych rozbieżności w wynikach badań laboratoryjnych, suplementacja kreatyną ma prawdopodobnie u niektórych sportowców pozytywny wpływ na wynik sportowy w trakcie wysiłku beztlenowego, o krótkim czasie trwania i wysokiej intensywności. Nie stwierdzono pozytywnego wpływu tej substancji w sportach wytrzymałościowych. Zwiększanie wagi ciała po kreatynie jest związane głównie z zatrzymywaniem wody. Kreatyna jest substancją dozwoloną w sporcie.
